Kolędy

Kolędy na wigilię Kolęda (od łacińskiej nazwy pierwszego dnia każdego miesiąca calendae) – pieśń bożonarodzeniowa (nawiązująca do Bożego Narodzenia), utrzymana w konwencji ściśle religijnej, początkowo wywodząca się z tradycji ludowej, potem komponowana również przez wielu wybitnych kompozytorów. Odmiana kolędy o wątkach zaczerpniętych z życia codziennego nazywana jest pastorałką, która w odróżnieniu od kolędy nie jest wykorzystywana w nabożeństwach religijnych ze względu na swój świecki charakter. W liturgii Kościoła katolickiego kolędy wykonuje się od Mszy o północy w Święto Bożego Narodzenia (noc 24/25 grudnia) do święta Chrztu Pańskiego (niedziela po 6 stycznia). W polskiej tradycji dopuszcza się śpiewanie ich do Święta Ofiarowania Pańskiego (2 lutego).

Od kolęd należy odróżnić piosenki o tematyce związanej nie z narodzeniem Jezusa, lecz ze świętami Bożego Narodzenia, jak np. polską piosenkę Jest taki dzień, niemiecką O Tannenbaum czy angielskie Jingle Bells i White Christmas.

Według tradycji autorem pierwszej kolędy był św. Franciszek z Asyżu i była ona śpiewana w zorganizowanej przez niego szopce[potrzebne źródło]. Najstarsza polska kolęda to Zdrów bądź królu anielski z 1424 r. Najsłynniejszą kolędą jest Cicha noc, którą przetłumaczono na ponad 300 języków i dialektów. Powstała w roku 1818 w małym austriackim miasteczku w Alpach. Jej autorami byli wikary miejscowego kościoła ks. Józef Mohr oraz jego organista Franz Gruber.

Skąd tradycja Kolędy

Kolęda swe źródła ma w obchodach rzymskich calendae styczniowych (mensis Januarius). Był to szczególny dla Rzymian pierwszy dzień miesiąca, ponieważ 1 stycznia, począwszy od 153 roku przed narodzinami Chrystusa, konsulowie rzymscy obejmowali swój urząd. Z czasem, od 46 roku, dekretem Juliusza Cezara 1 stycznia został oficjalnie ogłoszony jako początek roku administracyjnego. Z tej okazji w Rzymie odwiedzano się, składano sobie wzajem podarki, śpiewano pieśni. Zwyczaje te przejęło chrześcijaństwo, łącząc je z okresem Bożego Narodzenia, uważanym za początek rachuby nowego czasu. Jest to jeden z najważniejszych aspektów Bożego Narodzenia.

Kolęda w swym pierwszym znaczeniu była zatem pieśnią powitalną i pochwalną na cześć gospodarzy, przekazywała życzenia szczęścia i pomyślności. Kolęda w rozumieniu pieśni religijnej związanej z narodzinami Chrystusa wykształciła się później, wraz z rozwojem i umacnianiem się chrześcijaństwa. Kolędy, początkowo wyłącznie łacińskie, obejmują zróżnicowane rodzaje śpiewów: introitus, antyfony, responsoria, tropy, sekwencje, hymny i pieśni. Powszechnie przyjmuje się, że korzenie kolęd tkwią w hymnologii, ale wywodzą się one również z tropów i laud benedyktyńskich.

Początkowo twórcy kolęd czerpali z dwóch Ewangelii: św. Mateusza i św. Łukasza. Pierwszą wzmianką o śpiewie w dniu narodzin Jezusa pośrednio zawiera właśnie Ewangelia św. Łukasza. Z biegiem czasu pieśń coraz częściej sięgała do źródeł pobożności ludowej. Inspiracją były apokryfy i literatura średniowiecza oraz średniowieczny teatr.

Kolędy polskie

Najstarsza zachowana polska kolęda, pochodząca z 1424 roku, zaczyna się od słów Zdrów bądź, Królu Anielski. Pierwotnie na początku XV wieku tłumaczono na język polski kolędy ze śpiewników braci czeskich. Wzrost popularności gatunku nastąpił na przełomie XVII i XVIII wieku, wtedy ustalił się sam termin kolęda w znaczeniu pieśni bożonarodzeniowej. Powstała wówczas jedna z najważniejszych polskich kolęd W żłobie leży, przypisywana Piotrowi Skardze – do melodii poloneza koronacyjnego króla Władysława IV. Inną ważną kolędę Bóg się rodzi, do melodii w rytmie poloneza, napisał Franciszek Karpiński. Twórcami kolęd byli także między innymi Mikołaj Sęp Szarzyński i Andrzej Morsztyn, a w XIX w Feliks Nowowiejski i Zygmunt Noskowski. Kolędę Lulajże, Jezuniu Fryderyk Chopin zacytował w środkowej części Scherza h-moll op.20. Ze współczesnych kolędy komponował Witold Lutosławski.

Niektóre popularne kolędy polskie:

Ach, ubogi żłobie

Anioł pasterzom mówił

Bóg się rodzi

Bracia, patrzcie jeno

Chrystus się narodził

Do szopy hej pasterze

Dzieciątko się narodziło

Dzisiaj w Betlejem

Gdy się Chrystus rodzi

Gdy śliczna Panna

Gore gwiazda

Hej bracia czy śpicie

Hej, w dzień narodzenia

Jam jest dudka

Jezus malusieńki

Lulajże, Jezuniu

Mędrcy świata

Mizerna cicha, stajenka licha

Nie było miejsca dla Ciebie

Nowy Rok bieży

O gwiazdo betlejemska

Pasterze mili

Pójdźmy wszyscy do stajenki

Przybieżeli do Betlejem

Tryumfy

W żłobie leży

Wesołą nowinę

Witaj gwiazdko złota

Wśród nocnej ciszy

Zaśnij, Dziecino

Z narodzenia Pana

W twardym żłobie leży Pan

Kolędy niemieckie

Niemcy, zarówno katolickie jak i protestanckie, posiadają długą i bogatą tradycję kolędowania. Reformacja wpłynęła tam pozytywnie na rozwój kolęd. Autorem tekstów wykorzystanych w wielu z nich np. w Vom Himmel hoch był Marcin Luter.

n dulci jubilo (XIV – XV w.)

Vom Himmel hoch (XVI w.)

Personent hodie

Es ist ein Ros entsprungen

O du fröhliche (XVIII w. - J.S.Bach)

Tochter Zion, Freue Dich (słowa XIX w., muzyka XVIII w.)

Ihr Hirten erwacht

Ihr Kinderlein kommet

Alle Jahre wieder (XIX w)

Kommet Ihr Hirten (XIX w)

Freude Über Freude

Süßer die Glocken nie klingen (XIXw.)

Lass uns froh und munter sein

Es ist für uns eine Zeit angekommen

Kolędy angielskie

Inaczej niż w Niemczech, w Anglii ilość komponowanych kolęd spadła gdy rozpoczęła się reformacja. Dopiero metodyzm w XVIII wieku i związana z nim odnowa religijna odwróciła tę tendencję. Epoka wiktoriańska również wzbogaciła zasób kolęd angielskich.

Coventry Carol

Joy to the world (Raduj się świecie)

Adeste Fideles – lub w wersji angielskiej - O come all ye faithful (XVIII w.)

Ding Dong Merrily on High

Hark! The Herald Angels Sing (słowa – 1739 r, melodia – 1840 r.)

God Rest Ye Merry, Gentlemen (XIX w.)

Hail Smiling Morn

Here We Come A-Wassailing

The Holly and the Ivy

Huron Carol

I Come With Love

I Saw Three Ships

I Wonder as I Wander

Kolędy austriackie

Cicha noc - Stille Nacht

Lauft Ihr Hirten allzugleich

Kolędy holenderskie

Nu zijt wellekome (XVII w.)

Er Is Een Kindeke Geboren Op Aard

Met vlijt aensijt, weest verblijt met jolijt

Kolędy szwedzkie

Gaudete Christus est natus

Ett barn är fött på denna dag

Bereden väg för Herran

Jul, jul, strålande jul

När det lider mot jul

Kolędy francuskie

Les anges dans nos campagnes (XVI w.)

Il est né le divin enfant (XIX w.)

La Marche des rois

Entre le bœuf et l'âne gris

Minuit chrétien

Noël nouvelet

Venez divin Messie

Peuple fidèle (tłumaczenie z: Adeste Fideles)

Dans une étable obscure

C'est le jour de la Noël

Bergers l'enfant sommeille

Noël de la paix (Ô divin enfançon)

Quelle Est Cette Odeur Agréable?

Petit Papa Noël (współczesna)

Kolędy włoskie

Questa notte c'è una stella

Se la gente usasse il cuore

Dorme Betlemme fra le mura antiche'

Tu scendi dalle stelle (z 1754 roku)

Non abbiate paura

Bianco Natale

Buon Natale in allegria

Astro del Ciel (Cicha noc)

Kolędy hiszpańskie

A la nanita nana